|
Reforma emerytalna, obowiązująca w Polsce od
pierwszego stycznia 1999, wprowadziła mieszany system zabezpieczenia
społecznego. Strukturalnie przypomina chilijski, meksykański, albo argentyński.
Twórcy naszego systemu wykorzystali w nim wiele sprawdzonych już rozwiązań, jak
otwarte fundusze emerytalne, urząd nadzoru nad nimi, minimalna gwarantowana
stopa zwrotu, czy możliwość zarządzania przez firmę tylko jednym PTE.
Część przyszłych emerytur będzie więc nadal finansowana z bieżących wpłat do
ZUS, pozostałą mają zagwarantować pieniądze pochodzące ze składek inwestowanych
przez prywatne fundusze emerytalne. Dodatkową gwarancją jest możliwość
wykupienia indywidualnego ubezpieczenia. To ostatnie, wraz ze zreformowanym ZUS
i funduszami emerytalnymi, tworzą trzy filary nowego systemu. Według analityków
nowy system emerytalny nie będzie już narażony na bezrobocie czy załamanie
wskutek starzenia się społeczeństwa, czy bezrobocie. Zagrożeniem dla niego mogą
być jednak kryzysy na rynkach finansowych i długotrwała inflacja.
I FILAR
Podstawą
I filaru jest zreformowany ZUS, w którym składki wpływające od pokolenia
pracującego będą nadal finansować bieżące wypłaty emerytur. Pozostaną w nim
osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 roku. Dla nich przystąpienie do II filaru
jest już bowiem nieopłacalne.
II
FILAR
Podstawą
działania nowego systemu emerytalnego w Polsce jest podział źródeł, z jakich
będą finansowane emerytury. Ta zasada rządzi również II filarem, w którym
działają prywatne Otwarte Fundusze Emerytalne, tworzone i zarządzane przez
Powszechne Towarzystwa Emerytalne (do 31 grudnia 2004 PTE będzie mogło zarządzać
tylko jednym OFE).
Zasady funkcjonowania OFE.
Zadaniem Otwartych Funduszy Emerytalnych jest możliwie najbardziej efektywne
inwestowanie pieniędzy wpływających od członków. Działają podobnie do otwartych
funduszy inwestycyjnych. Nie mają prawa magazynować wpływających składek, ale
lokują je za pośrednictwem Powszechnych Towarzystw Emerytalnych (PTE). OFE mają
osobowość prawną, jednak bez struktury organizacyjnej, PTE działają w ich
imieniu.
Ustawa o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych* reguluje strumień
inwestycji, wskazując osobom zarządzającym funduszami rodzaje dopuszczalnych
lokat i ich bezpieczną wysokość, czyli nakazuje dywersyfikację składki. Lista
wskazanych papierów wartościowych ogranicza ryzyko utraty nagromadzonych
pieniędzy.
Bezpieczeństwo gwarantują również prywatne konta członków funduszu, na których
są księgowane wszystkie wpłaty. W ten sposób ubezpieczony może dokładnie
kontrolować ilość zgromadzonych pieniędzy i wysokość przyszłej emerytury.
Stan każdego konta jest określany w tzw. jednostkach uczestnictwa, których
wyceny codziennie publikują media. Za zgromadzone na koncie pieniądze
ubezpieczony będzie mógł w przyszłości wykupić dożywotnią emeryturę. Wypłatami
zajmą się niezależne Zakłady Ubezpieczeń Emerytalnych (powstaną za 10 lat,
pierwsi uczestnicy nowego systemu przejdą na emeryturę). Jeśli
ubezpieczony stwierdzi, że fundusz źle lokuje jego pieniądze, może go zmienić.
Bez kary pieniężnej można to zrobić dopiero po dwóch latach członkostwa. W tym
wypadku zawartość jego konta zostanie przeniesiona do innego funduszu bez
żadnych strat. Pieniądze składane na kontach członków będą codziennie przeliczane na tzw.
jednostki uczestnictwa. Po przejściu na emeryturę każdy wykupi za nie emeryturę,
której wysokość zostanie wyliczona na podstawie zgromadzonego kapitału
początkowego, wysokości zarobków oraz średniej długości życia. Wypłatami
wybranych przez nas rodzajów emerytur zajmą się Zakłady Ubezpieczeń
Emerytalnych. Pierwsze zostaną powołane w 2007 roku. W dwa lata później zakończą
pracę pierwsi uczestnicy nowego systemu.
Rodzaje emerytur
Emeryci będą mieli do wyboru cztery rodzaje emerytur:
- indywidualna, wypłacana dożywotnio,
- indywidualna z gwarantowanym okresem płatności (min. 10 lat) - jeśli emeryt
umrze przed końcem gwarantowanego okresu wypłat, resztę pieniędzy otrzyma
wskazana przez niego osoba,
- małżeńska - jedna wypłata miesięcznie dla dwojga małżonków pobierana
dożywotnio,
- małżeńska z gwarantowanym okresem płatności (min. 10 lat) - po śmierci obojga
małżonków, pozostałą kwotę otrzyma osoba wskazana jako uposażona.
Składki odprowadzane na konta nie będą opodatkowane, podobnie jak dochody
funduszu. Podatek od osób fizycznych zaczniemy natomiast płacić od momentu
pobrania pierwszej emerytury.
Gwarancje i bezpieczeństwo
Działalność funduszy jest ściśle kontrolowana na etapie zarówno zbierania
składek, jak i inwestowania. Pieniądze członków funduszu mogą być przechowywane
tylko przez niezależnego depozytariusza, którego wysokość kapitału własnego nie
może być niższa niż 100 mln ECU. Musi go wybrać każdy OFE. W ten sposób konta
członków są oddzielone od prywatnego kapitału akcyjnego funduszu.
Bezpieczeństwo zapewnia również wymóg podziału inwestycji funduszy i ich
określonych wysokości, np. w portfelu lokat może się znaleźć tylko 40 proc akcji
spółek zarejestrowanych na giełdzie.
W 2002 r. prezes Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych - KNUiFE
(d. Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi - UNFE) na podstawie wyników
finansowych wszystkich funduszy obliczy tzw. średnią stopę zwrotu. Pozwoli ona
ocenić efektywność ich zarządzania. Na jej podstawie zostanie również ustalona
tzw. minimalna wymagana stopa zwrotu (nie może być niższa niż 50 proc. średniej
stopy zwrotu). Fundusze, które nie zdołają jej osiągnąć, czyli narażą członków
na straty, uzupełnią ich konta ze swoich rezerw finansowych (muszą stanowić
około 1-3 proc. wartości aktywów). Zaś Fundusz Gwarancyjny powołany przez
wszystkie OFE zapewni ubezpieczonym dopłatę pieniędzy, gdy wyczerpią się
indywidualne rezerwy funduszu.
Ostatecznym zabezpieczeniem finansowym są Gwarancje Skarbu Państwa. Ustawa
przewidziała również sytuację, gdy OFE nie osiągną minimalnej wymaganej stopy
zwrotu. W tym wypadku pieniądze członków są przenoszone w formie wypłaty
transferowej do funduszu osiągającego najlepsze w tym czasie wyniki.
Fundusz ma obowiązek informować członków o swoich poczynaniach, m.in. o zmianach
w statucie i składzie akcjonariuszy, wysokości opłat za zarządzanie i
poszczególnych lokat, wartości zgromadzonych składek, czy wynikach finansowych.
Bezpośrednią kontrolę nad funduszami sprawuje Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i
Funduszy Emerytalnych - KNUiFE (d. Urząd Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi -
UNFE).
Wybór OFE
Przynależność do OFE jest więc obowiązkowa dla wszystkich osób czynnych
zawodowo. Wyjątek stanowią urodzeni przed 1 stycznia 1949 roku, których reforma
w ogóle nie objęła, oraz osoby urodzone w latach 1949-1968, które do OFE
przystępować mogą ale nie muszą.
Pamiętajmy, że wybór funduszu emerytalnego - choć teraz może wydawać się
bez większego znaczenia - może mieć duży wpływ na naszą przyszłość. Wyniki
inwestycyjne poszczególnych OFE już teraz coraz wyraźniej się różnią, a z czasem
może się to jeszcze pogłębiać albo odwrócić. Jeżeli pozostawimy naszą decyzję
ślepemu losowi możemy trafić do OFE, z którego będziemy chcieli jak najszybciej
się przenieść. A to wiąże się nie tylko z podpisaniem nowej umowy ale także ze
stratami finansowymi.
Dokonując wyboru funduszu emerytalnego, warto wziąć pod uwagę kilka istotnych
kryteriów:
1) Wyniki długoterminowej polityki inwestycyjnej - OFE działają od 1999 roku
jednak już dziś widać różnicę w ich wynikach inwestycyjnych. Podstawową miarą
wyników funduszy inwestycyjnych jest stopa zwrotu
- publikowana co pół roku przez Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy
Emerytalnych.
2) Poziom obsługi klienta - to nie mniej ważny aspekt. W końcu kto chciałby
spędzić kilka godzin ze słuchawką przy uchu czekając na uzyskanie połączenia z
centralą firmy. Aby ułatwić kontakt z klientem PTE udostępniają kilka kanałów
informacyjnych: do podstawowych należą infolinia oraz serwis internetowy.
Zdarzają się także serwisy bankomatowe, serwisy WAP oraz serwisy SMS.
3) Opłaty - każde z PTE pobiera kilka rodzajów opłat:
- Opłaty od składek - opłaty pobierane przez PTE uległy zmianie od 1 kwietnia
2004 roku i obecnie osoby przystępujące do OFE (niezależnie od tego czy po raz
pierwszy czy w drodze zmiany funduszu) podlegają nowej ustawie, która
uniemożliwia różnicowanie prowizji od składki w zależności od stażu
członkowskiego. Opłaty zostały narzucone przez ustawę. W roku bieżącym wynoszą
maksymalnie 7% i będą się zmniejszać, aż w roku 2014 osiągną poziom 3,5%.
- Opłaty za zmianę funduszu - według nowych zasad pobierania opłat za zmianę
funduszu wynoszą one:
bez opłat - jeżeli staż członkowski jest dłuższy niż dwa lata,
80 zł - jeżeli staż członkowski jest krótszy niż 24 miesiące, ale dłuższy niż 12
miesięcy,
160 zł - jeżeli staż członkowski jest krótszy niż 12 miesięcy.
Opłata ta nie jest - jak dotychczas - potrącana ze środków zgromadzonych na
rachunku, lecz wpłacana na konto PTE z środków własnych, a więc potocznie "z
kieszeni" osoby zmieniającej fundusz.
4) Wielkość zarządzanych aktywów - świadczy o pozycji danego OFE na
rynku.
Reforma emerytalna zobligowała osoby urodzone po 31 grudnia 1968 roku,
które rozpoczynają pierwszą pracę lub działalność gospodarczą, do wyboru OFE w
ciągu 7 dni od daty podpisania umowy o pracę lub od daty powstania obowiązku
ubezpieczenia społecznego. Jeżeli osoby te nie dokonają wyboru funduszu w tym
terminie, ZUS przyślę im przypomnienie. W przypadku, gdyby nie wybrały one
funduszu do 10 stycznia (jeżeli rozpoczęły pracę w okresie od lipca do stycznia
lub do 10 lipca (jeżeli rozpoczęły pracę w okresie od stycznia do lipca),
zostaną przydzielone do OFE w drodze losowania. Przeprowadza je ZUS dwa razy do
roku - w ostatnich dniach roboczych stycznia i lipca.
Warto także zauważyć, że zmiana funduszu wiąże się z utratą
dotychczasowego stażu członkowskiego, od którego często zależy wysokość prowizji
pobieranej przez OFE od wpływających składek. W przypadku zmiany OFE, nowo
wybrany fundusz, traktuje taką osobę jak nowego klienta i od wpływających
składek pobiera najwyższe prowizje obowiązujące w danym OFE.
Przy określaniu stażu członkowskiego w danym otwartym funduszu emerytalnym
uwzględnia się także staż członkowski w innym otwartym funduszu emerytalnym, w
przypadku gdy jego likwidacja nastąpiła w drodze przeniesienia jego aktywów do
tego funduszu oraz staż członkowski w otwartym funduszu innego typu, zarządzanym
przez to samo towarzystwo.
Zmiana funduszu
Zgodnie z ustawą emerytalną można być członkiem tylko jednego OFE. Jednak
decyzja o wyborze funduszu nie musi być ostateczna - w każdej chwili można ją
zmienić.
W przypadku podjęcia decyzji o zmianie OFE, należy podpisać umowę z nowo
wybranym funduszem, a następnie zawiadomić o tym na piśmie fundusz, do którego
dotychczas były wpłacane składki.
III
FILAR
I i II
filar reformy to obowiązkowe działy nowego systemu, natomiast III jest
dobrowolnym uzupełnieniem emerytury. Autorzy reformy przewidują, że będzie z
niego pochodzić znacząca część dochodów emerytalnych.
Istnieje
wiele możliwości powiększenia przyszłych świadczeń, np. poprzez książeczki
oszczędnościowe, inwestycje w jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych,
obligacje skarbu państwa, lokaty bankowe, kupno polisy na życie z funduszem
inwestycyjnym, czy uczestnictwo w pracowniczym programie emerytalnym.
Do
najpopularniejszych form ubezpieczenia trzeciofilarowego można zaliczyć
Pracownicze Programy Emerytalne i Ubezpieczenia na życie z funduszem
inwestycyjnym.
|